Tại sao chúng ta không có thái độ lập dị về cuộc sống?

tác giả: Tiêu Công Tần

người dịch: Chúc Xin

1.

Gần đây tôi đi thăm một người bạn ở Mỹ về Thượng Hải thăm gia đình. Bạn này từ nhỏ lớn lên với tôi và đã đi Mỹ du học vào 20 năm trước. Khi nói đến cuộc sống ở Mỹ, điều khiến bạn đó cảm khái nhất là mục đích sống của những người Trung Quốc ở Mỹ có một sự khác biệt rất lớn so với người phương Tây, đó là những người Trung Quốc ở Mỹ bất kể có thành công trong sự nghiệp hay không, bất kể thuộc về tầng lớp nào đều rất coi trọng cuộc sống về mặt vật chất. Miễn là người Trung Quộc tụ tập với nhau, bất kể là người Đài Loan, người Hong Kong, người Trung Quốc đại lục hay là Hoa kiều đã sống ở Mỹ lâu năm, họ đều rất thực tế, đòi hỏi sự hưởng thụ và yên ổn của cuộc sống. Chủ đề mà họ trò chuyện với nhau chẳng qua là nhà ở, xe hơi. Họ có tâm lý bầy đàn trong việc hưởng thụ cuộc sống thế tục, chứ không đa nguyên như người phương Tây. Ở phương Tây đúng là có nhiều người chỉ quan tâm đến cuộc sống vật chất của mình, nhưng cũng có không ít người đang đuổi theo những thứ khác. Thí dụ như có người thích đi thám hiểm, và rất tùy tiện trong cuộc sống vật chất. Có người đã trở thành tỷ phú, nhưng vẫn sống rất tiết kiệm, vẫn chạy một chiếc xe rất bình thường. Bất kể kiếm được bao nhiêu tiền, họ cũng không nghĩ đến chuyện mua xe hơi cao cấp. Họ hoàn toàn phớt lờ lối sống của người khác, người khác theo đuổi gì, cuộc sống vật chất thế nào. Mọi người đều coi mình là trung tâm, đi theo giá trị mà mình nghĩ là đáng để đi theo. Nói cách khác, mục đích sống của người Trung Quốc rất đơn nhất, và rất để ý đến chuyện người khác coi mình như thế nào. Cả xã hội đã lấy cuộc sống vật chất làm trung tâm. Vì vậy dưới sự chi phối của tâm lý bầy đàn, người ta khoe khoang của cải để bày tỏ sự thành công trong sự nghiệp của mình, điều này không có gì là lạ. Mục đích sống của người phương Tây thì đa nguyên hơn. Ngay cả lối sống của người Nhật Bản cũng phong phú hơn giá trị cuộc sống của người Trung Quốc.

Vấn đề mà bạn này đưa ra thực ra là một vấn đề xã hội. Tôi cảm thấy rất thú vị. Trước kia tôi đã cảm thấy được sự khác biệt giữa văn hóa Trung Quốc và văn hóa phương Tây về mặt mục đích sống. Thí dụ như trong những nghiên cứu sinh và sinh viên môn văn, theo tôi biết sau nhiều năm dạy học, rất ít sinh viên nào chọn chuyên ngành này vì sự yên thích đối với nó.

Cách đây không lâu, tôi gặp một nữ giáo sư Mỹ đến Thượng Hải để dự hội thảo. 18 năm trước, khi tôi là nghiên cứu sinh ở Trường Đại học Nam Kinh, tôi đã trở thành bạn thân với du học sinh đang nghiên cứu về lịch sử Trung Quốc này. Bây giờ cô ấy đang dạy ở một trường đại học không nổi tiếng lắm ở New England, Mỹ. Cô ấy nói rằng, mong muốn của cô là được về hưu sớm, như vậy sẽ có đủ thời gian để nghiên cứu về văn hóa và lịch sử của Trung Quốc một cách từ do. Bây giờ cô đi dạy bận quá, không có nhiều thời gian mà có thể từ làm chủ được. Cô còn cho biết, cuộc sống của cô rất tiết kiệm, chỉ cần để dành thêm một số tiền thì sẽ đủ sống sau khi về hưu.

Thái độ cuộc sống như vậy coi học thuật như giá trị quý nhất trong cuộc sống, nó thật không hiếm ở Mỹ. Trong những trường đại học của Mỹ, thu nhập của trợ lý giảng viên khoa nhân văn không hấp dẫn lắm, nhưng thường sẽ có mấy chục người tiến sĩ đến ứng cử thay vào đi kiếm tiền ở những công ty lớn. Sự cạnh tranh về những chức vị giáo viên trong trường đại học rất khốc liệt. Tôi từng hỏi một người bạn Mỹ: nếu việc được tuyển vào trường đại học làm giảng viên khoa nhân văn khó khăn như vậy, sao mà ở Mỹ vẫn có nhiều người chọn học khoa nhân văn? Bạn này nói cho tôi biết rằng, đó là vì họ thực sự có chí về những môn học như triết học, lịch sử, văn học và nghệ thuật. Họ lấy những môn học này làm sở thích của mình, bở vạy họ mới đưa ra lựa chọn như vậy.

Hiện nay, giá trị mà người Trung Quốc theo đuổi đã bị đồng nhất hóa. Tôi có kinh nghiệm về điều đó trong cuộc sống thường ngày. Vào một buổi tối, xe đạp của tôi bị hỏng, khi tôi mang xe đi sửa, cuốn "Lịch sử triết học phương Tây" mà tôi đặt trên yên xe bị một đàn ông trung niên đang ngồi trên vỉa hè nhìn thấy. Ông ấy nhìn tôi như đang nhìn người ngoại hành tinh, và lẩm bẩm: "Hà! Triết học! Thời buổi gì rồi mà còn có người đọc triết học!"

Chuyện này ít nhất có thể chứng tỏ hai điều: một là xung quanh đàn ông đó đúng là lâu rồi không có ai có hứng thú về những thứ chỉ thuộc về lĩnh vực nhân văn, nếu không ông ấy sẽ không coi tôi như dị bản và cảm thấy ngạc nhiên như thế. Thứ hai, ông ấy cũng nghĩ rằng tất cả mọi người đều nên đi theo đuổi cái giá trị mà ông đã đi theo. Ông ấy không thể hiểu được người khác đi theo một giá trị khác với cái của ông là chuyện hợp lý và tự nhiên. Hành động của ông ấy chính là phản ứng tự nhiên nhất của thái độ về cuộc sống. Tôi lấy ví dụ này chỉ để nói rằng, có hiện tượng đồng nhất hóa về giá trị cuộc sống trong cộng đồng người Trung Quốc. Mức độ khác biệt về giá trị quan của người Trung Quốc rất thấp.

Một ví dụ khác, vào một ngày của năm ngoái, một người bạn học cũ của thời trung học đã giàu lên mời tôi và mấy người bạn học khác đi ăn cơm. Trong taxi đang chạy đi nhà hàng, bạn đó bỗng nhiên cảm khái rằng, trong mấy người bạn này chỉ có tôi đáng thương nhất, vì đến nay tôi vẫn đang cố gắng học tập. Đối với bạn đó, hiện nay ở Trung Quốc, nghiên cứu lịch sự chẳng kiếm được bao nhiêu tiền. Lúc đó, tôi không biết nên bác bỏ ý nghĩ của bạn đó như thê nào, vì đó thật không phải một vấn đề đơn giản, mà là môt vấn đề của những thái độ khác nhau về giá trị cuộc sống.

Ví dụ này rất có ý nghĩa vì bạn này là học sinh giỏi nhất của trường lúc còn học trung học. Bài viết của anh ấy thường được giáo viên môn ngữ văn in ra và phát cho các học trò khác đọc. Thế bây giờ bạn đó đã xắc nhận tiền bạc và hưởng thụ là giá trị duy nhất đáng được theo đuổi trong cuộc đời, và lấy đó làm tiêu chuẩn duy nhất để đánh giá người khác có hành phúc hay không và có đáng thương hay không mà không cảm thấy có gì không hợp lý. Ít nhất ví dụ này có thể cho chúng ta biết, giá trị quan của chủ nghĩa tôn sùng tiền bạc, chủ nghĩa vì lợi, thế tục hóa đã thấm nhuần vào cả thế hệ đang sống của chúng ta. Đến mức ưu thế của giá trị này đã giành được vị trí bá quyền có thể điều hành nhà nước và đánh giá con người.

Còn có một ví dụ khác. Tháng 7 năm ngoái tôi đi Silicon Valley của Mỹ dự buổi tụ họp gia đình của một gia đình Trung Quốc đã di dân sang Mỹ. Tôi tưởng rằng các bạn di cư nước ngoài sẽ hỏi tôi, một người đồng hương mới từ Trung Quốc sang, về những chủ đề của Trung Quốc. Nhưng suốt cả buổi tụ họp, mọi người chỉ nói về chuyện mình kiếm tiền như thế nào, nhà mình mới mua lại lên giá rồi, trường mầm non nào rẻ, v.v. Người ta hoàn toàn không để ý đến sự tồn tại của một người khách mới đến từ Trung Quốc. Cũng chẳng có ai muốn hỏi xem ở quê hương mình có chuyện gì thú vị, Trung Quốc có thay đổi gì không, có vấn đề gì, và tương lai sẽ thế nào. Trên đường về, tôi rất cảm khái, và hỏi người bạn đã dẫn tôi đến buổi tụ họp, tại sao là như vậy? Bạn đó cũng không trả lời được mà chỉ nói: "Đa số người Trung Quốc ở đây đều chỉ bàn những chuyện này thôi. Không nói cái này, họ còn có gì khác để nói?"